Tuy vậy, “thế lực” quyết định số phận mỗi nền nhà lại là thần linh. Đứng ở miếng đất ưng ý, gia chủ sẽ dùng 8 hạt gạo nếp thơm, tượng trưng cho 8 cột cái của ngôi nhà sàn rồi bỏ vào một đoạn ống nứa chôn ba ngày. Sau khi đào lên, gạo vẫn y nguyên thì được phép dựng nhà, còn gạo bị vỡ vụn, mất mát thì phải bắt buộc tìm lấy một địa điểm khác.

Ngôi nhà sàn của người Vân Kiều hiện nay vẫn tuân theo kiểu thức 4 vài,
3 gian truyền thống.

Lo xong nền nhà, người Vân Kiều tiếp tục quay sang chọn gỗ. Ngoài việc không được động vào cây cối ở rừng ma thì khi lấy gỗ bất cứ ở đâu, đồng bào cũng xin phép Giàng, trưởng bản và nhà chức trách. Cột thờ ma chính là bộ phận quan trọng nhất của ngôi nhà sàn nên được soi xét kỹ càng nhất. Họ bổ một nhát rìu thật sâu vào cây gỗ được chọn rồi để qua đêm, nếu sáng mai rìu còn nguyên trên cây là Giàng đồng ý, còn rìu rơi xuống thì ngược lại. Có cả việc xin thần linh báo mộng cho gia chủ những giấc mơ đẹp về cây gỗ sắp làm cột ma đó nữa. Nếu đêm ấy, giấc ngủ gặp ác mộng hay không mơ thấy gì hết thì họ sẽ bỏ qua cây gỗ đó. Đốn gỗ về làm nhà mà bị vướng vào loài cây khác thì người Vân Kiều cũng bỏ cây gỗ lại ngay, bởi nếu mang về mọi việc sau này sẽ không được suôn sẻ.

Thời gian để dựng nhà sàn được người Vân Kiều lựa chọn vào các ngày 5, 15, 25; 6, 16, 26 và 8, 18, 28 trong tháng. Có 3 tháng trong năm mà người Vân Kiều thường nhắc nhủ nhau không nên dựng nhà: tháng Giêng xuân về, mùa lễ hội; tháng 8 vào mùa mưa bão và tháng Chạp, thời điểm cần được nghỉ ngơi sau một năm lao động cực nhọc. Nếu cố tình làm nhà vào 3 tháng này sẽ bị thần linh quở mắng và không được cộng đồng giúp sức.

Khi dựng nhà sàn, người Vân Kiều thường dựng cột thờ ma lên đầu tiên và đây sẽ là bộ phận bất di bất dịch dẫu ngôi nhà có nhiều lần sửa chữa sau này. Với kiến trúc 4 vài, 3 gian nên họ sẽ dựng 2 vài giữa trước rồi mới đến 2 vài hai đầu. Mái nhà sàn được đồng bào lợp bằng lá tranh, lá cọ. Tiếp đến là công đoạn đóng trần thượng, sàn gỗ, hệ thống cửa trước, cửa hông để hoàn thiện ngôi nhà. Ba gian của ngôi nhà ứng với 3 buồng, trong cùng bên trái là buồng sinh hoạt của vợ chồng và con nhỏ, buồng giữa là của những đứa đã trưởng thành, còn buồng ngoài cùng bên phải là nơi nghỉ ngơi của ông bà.

Lời qua tiếng lại hay nói hỗn hào với thợ dựng nhà là điều đồng bào Vân Kiều kiêng dè nhất. Theo quan niệm của họ, đã xảy ra trường hợp mâu thuẫn chủ - thợ mà cột thờ ma đã bị “bỏ bùa” bằng cách bị đóng đinh hoặc vấy bẩn lên đó dẫn đến chủ hộ tán gia bại sản. Trước khi dọn về ở ngôi nhà mới, người Vân Kiều tiến hành nhiều lễ nghi bắt buộc, trong đó có tục cúng trâu. Hai đầu nóc ngôi nhà sàn được gắn hai cái sừng trâu hướng vào để báo với tổ tiên mọi sự đã hoàn tất, cũng như xác tín rằng từ đây ngôi nhà sàn này sẽ được Giàng bảo hộ, chở che bình an, vững chãi trước sức mạnh tự nhiên.

Nhìn mô hình nhà sàn truyền thống của người Vân Kiều, có thể thấy cấu trúc đơn giản, dễ dựng lợp và vững chãi trước khí hậu khắc nghiệt. Đó cũng là kiểu thức phù hợp với địa hình, môi trường vùng đồi núi, luôn bảo đảm tiêu chí “đông che, hè thoáng”. Hơn hết, ngôi nhà sàn chính là nét phong tục truyền thống tốt đẹp, là ý niệm tâm linh lâu đời, là nét văn hóa đặc sắc của người Vân Kiều từ bao đời nay.

Theo Đài PT-TH Quảng Bình