Không những thế, việc duy trì phong tục này còn bảo tồn một làn điệu dân ca dân gian đặc sắc. Đó chính là làn điệu hò khoan chèo cạn (hò năm mái) một làn điệu đặc trưng của miền sông nước Quảng Bình.

Hò khoan chèo cạn là hình thức diễn xướng dân gian bao gồm cả múa lẫn hát. Ngoài việc đóng góp như món ăn tinh thần, làn điệu này còn thuộc hình thức nghi lễ thờ cúng thần cá ông (cá voi). Vì thế, đòi hỏi các nghệ sĩ dân gian hò khoan chèo cạn phải có sự chuẩn bị công phu từng công đoạn. Sự hài hòa đặc biệt của âm nhạc và vũ điệu làm cho làn điệu hò trở nên tinh túy.

Từ sự chuẩn bị kỳ công...

Theo tập tục nghi lễ xưa, hò khoan chèo cạn không quy định số người tham gia biểu diễn. Theo quan niệm của người dân nơi đây, nếu càng đông người thì càng đẹp càng to, nhưng đòi hỏi phải là số chẵn (12 cặp, 14 cặp…) và phải từ 10 cặp trở lên. Các cặp chia làm đôi và xếp thành hai hàng song song với nhau. Những người tham gia chèo cạn cũng là những hò con, là những thiếu nữ chưa chồng xinh đẹp, khỏe mạnh và hai người hò cái “cái hò” gồm 1 nam và 1 nữ (không kể đã có chồng hay có vợ). Cái hò phải là người được dân làng tin yêu và thương mến, họ là những người có đạo đức và phẩm chất. Đồng thời hai người này có khả năng đối đáp giỏi, mạch lạc, có lời ca hay và biết thay đổi điệu hò một cách linh hoạt. Sự chọn lựa này không chỉ thể hiện sự đảm đang khéo léo của người miền biển mà còn là sự tôn trọng vai trò của người phụ nữ. Điều đó thể hiện khát vọng mơ ước lớn lao của ngư dân nơi đây về cuộc sống ấm no đầy đủ.

Hai người hò cái mặc áo quần dài, thắt lưng điều, nữ chít khăn màu nguyệt bạch, đi chân trần; nam thì mặc áo lụa đỏ dài, đầu chít khăn mỏ diều, chân đi guốc mộc. Các hò con mặc đồng phục áo dài xanh dương, đầu búi tóc, cài trâm có đính hoa nhài, tay cầm cán chèo gỗ sơn màu xanh ở mái chèo, còn cán chèo được sơn màu đỏ. Những người này được tập luyện động tác chèo nhịp nhàng, đòi hỏi phải nhẹ và êm phải bắt nhịp với lời hò. Trong khi biểu diễn, đội hò khoan chèo cạn có sự hỗ trợ của đội nhạc sinh với đàn nhị, đàn nguyệt, sáo, kèn bầu và trống đại.

… Đến nét đặc biệt trong biểu diễn

Mang nét chung đặc trưng của nhiều làn điệu hò khoan khác ở Quảng Bình, hò khoan chèo cạn gồm có phần xướng và phần xô. Đồng thời làn điệu hò khoan mượt mà mang tính nghi lễ này là tinh túy trong việc kết hợp năm làn điệu hò khác là hò mái dài, hò mái khoan, hò mái nện, hò kéo lưới và hát khoan. Lời hò mang nội dung cầu trời, khấn thần linh để phù hộ cho trời yên bể lặng, cho cư dân đánh bắt hải sản được mùa, âm hưởng của làn điệu mang tính trang trọng.

Để bắt đầu cho phần hội của lễ cầu mùa, người hò cái bắt nhịp hò mái dài, người hò nam vừa gõ nhịp sành vừa xướng để nói lên mục đích của việc hò và mời mọi người vào tham dự buổi hội:

Chữ rằng: Hai bấc giêng ba

Quốc trung hữu thánh, đặng hai chữ ân tình thủy chung

Câu hò vừa dứt, cả đoàn người chèo cạn - hò con vừa đưa mái chèo lên phía trước một cách nhịp nhàng để làm động tác chèo thuyền, vừa cùng xô. Người ta xô rằng:

Ơi xố… ơi xô!

Xô và chèo xong, họ đưa chèo trở lại và trở về vị trí ban đầu, tay cầm mái chèo xéo nghiêng gần thẳng với gốc thân hình. Hai hàng đều cầm mái chèo ở tay phải, mái chèo hướng ra ngoài nghỉ ngơi.

Sau đó, người cái hò nữ xướng rằng:

Bởi làng ta phong cảnh hữu tình

Trường Sa, Cổ Lụy, Huyết Huỳnh là đây

Cả đoàn hò con vừa làm động tác chèo vừa đồng thanh xô hai lần:

Là hồ hò khoan, ta với khoan mới hò khoan!

Rồi người hò nam tiếp tục hò:

Thiêng là thiêng quý hóa biết ngày

Tháng tư hiển hách mấy ngày rày tháng giêng

Câu hò vừa xong, cả đoàn lại đồng thanh xô. Đây là phần hò bắt buộc của làn điệu hò khoan chèo cạn. Sau đó người ta chuyển sang hò mái ba, hò mái nện rồi hò kéo lưới. Cuối cùng người ta hát khoan. Tùy theo mùa cá và những yếu tố của tự nhiên mà người ta có những lối đối đáp cho hợp ngữ cảnh. Người ta biểu diễn làn điệu hò trong vòng một giờ đồng hồ mới nghỉ.

Lễ hội cầu mùa là phong tục đặc sắc dưới hình thức diễn xướng dân gian mang ước nguyện lớn của nhân dân. Đây là nét văn hóa đẹp thể hiện sự tôn trọng của con người với thiên nhiên. Việc cúng tế linh thần cá voi là tín ngưỡng nhân văn đặc biệt và lành mạnh còn được lưu truyền cho đến mai sau.

Võ Hồng Đăng