Các trò chơi dân gian được tổ chức tại làng Thổ Ngọa (phường Quảng Thuận, thị xã Ba Đồn)

Chợ Thổ Ngọa nằm sát sông Gianh trên bến dưới thuyền, nhân dân trong làng cũng như quanh vùng quen gọi thành chợ Họa (có thể do cách gọi tắt chợ Ngọa, rồi nói chệch đi thành chợ Họa). Chợ có từ năm nào chưa có tài liệu cụ thể, chỉ biết trong “Đại Nam nhất thống chí” có ghi: “Chợ Thổ Ngọa ở huyện Bình Chính, họp hai buổi, phần nhiều bán tôm cá, hàng quán đông đúc”. Đình chợ xưa có 3 gian lợp ngói, tường xây, ngoài ra còn có những cái lều tranh do làng dựng lên. Chợ tuy nhỏ nhưng tụ họp ở ven sông rất thuận tiện cho giao thông đường thủy nên không khí buôn bán sầm uất.

Đặc biệt, mỗi dịp hội làng, chợ Họa là nơi diễn ra lễ cầu siêu cho những vong linh “sống không nhà, chết không mồ” vào đêm mồng 9, rạng sáng ngày mồng 10 tháng 3 âm lịch hằng năm và đây cũng là một trong những hoạt động chính của lễ hội truyền thống làng Thổ Ngọa. Theo các cụ cao tuổi cho biết, lễ hội của làng Thổ Ngọa xuất phát từ lễ cúng tế cô hồn (gọi là việc phường) được tổ chức vào dịp Tết Thanh minh hằng năm. Trước đây, cứ vào dịp này, các chức sắc trong làng cùng với người dân buôn bán ở chợ đã tổ chức lễ cúng cô hồn ngay tại đình chợ Họa và đi tảo mộ ở những ngôi mộ vô chủ, không ai đơm cúng, thừa nhận, có khi là một dòng họ tuyệt tự, có khi là một người qua đường chết “bất đắc kỳ tử”, lại có những ngôi mộ của các tướng lĩnh thời xưa nằm rải rác đây đó trên cánh đồng làng (hay gọi là lễ tảo mộ làng). Trong những năm đất nước chiến tranh, nhiều con em của làng Thổ Ngọa đã bị giặc bắt và bắn giết ngay tại chợ Họa nên cũng trong dịp này, làng đã làm lễ cầu siêu cho vong linh các anh được siêu thoát...

Trong cuốn “Địa chí làng Thổ Ngọa”, tác giả Đỗ Duy Văn có viết: Đúng ngày 10 tháng Ba âm lịch, dân làng Thổ Ngọa tản ra khắp nơi để đi xủi mả làng. Lễ được tổ chức cử hành ngay tại chợ Họa. Để chuẩn bị cho lễ cầu siêu, Ban hội đồng hương mục lo trai bàn, trầm trà hoa quả. Kinh phí ngoài tấm lòng từ thiện do bà con ở chợ đóng góp, làng còn trích một khoản để đơm thêm đĩa xôi, con gà trống luộc, chai rượu để làm lễ tế. Thường buổi lễ kết thúc, vung gạo muối, cháo đi bốn phương, đốt vàng bạc...

Theo nghi lễ cúng tế thì phần lễ diễn ra ngay từ chiều ngày mồng 9 tháng 3 âm lịch, khi ánh mặt trời đã lặn cũng là lúc các ngọn nến được lên đèn. Ba gian đình của chợ Họa được bày biện lễ vật gồm trầm hương, đèn nến, hoa quả, giấy áo vàng bạc. Sau khi khởi chinh cổ, cáo tam nguyên (ba hồi chiêng trống) vang dậy khắp vùng, phần tế lễ được bắt đầu. Tại phần tế lễ nhằm thỉnh các vị thánh về ngự, do đó, lễ vật là 12 mâm ngũ quả của 12 dòng họ trong làng dâng lễ và những món chay do dân làng mang đến. Vào phần tế lễ, đình chợ nghi ngút khói hương với những bài tế lễ nhằm cầu bình an, may mắn. Phía ngoài sân đình, một đăng đàn ngũ phương được bày để chiêu hồn với đầy đủ các lễ vật, hương hoa và một chiếc thuyền làm bằng giấy được trang trí cầu kỳ, trong đó có đủ các lễ vật. Ngoài ra, một vật khác không thể thiếu trong tế lễ được đó là cây phướn cao khoảng 15 mét, dải vải trắng của cây phướn dài 12 mét, trên đó ghi chữ nhằm chiêu hồn những kẻ chết ở rừng xanh bể thẳm, nơi bốn phương tám hướng về nhập vào. Buổi tế lễ đầu hôm đến khoảng 10 giờ tối thì kết thúc. Tiếp đến, làng phân công trách nhiệm cho người có nhiệm vụ thượng hương (thắp hương), hiến tước (rót rượu) trong thời gian nghỉ lễ. Đến khoảng 3 giờ sáng, buổi tế lễ được tiếp tục, đại diện các xóm trong xã đã mang lễ vật lên dâng cúng gồm có mâm xôi, hương hoa, trà quả. Ngay sau đó, lễ thả thuyền giấy với hy vọng đẩy đuổi các tai ương đi theo dòng nước và lễ hạ cây phướn được tiến hành. Mọi người đã tới chợ đông và xin một chút lộc của buổi tế lễ để làm may mắn...

Song song với buổi tế lễ, các hoạt động văn hóa - văn nghệ được diễn ra, tối ngày mồng 9, hội thi văn nghệ được tổ chức giữa 12 xóm, thi đánh trống 37, may nón, diễn ra ngay tại đình chợ Họa. Không khí hào hứng, nhộn nhịp của tiếng trống, tiếng chiêng giữa hội làng như tiếp thêm sức mạnh tinh thần để người làng Thổ Ngọa quên đi những tháng ngày vất vả và đặt niềm tin, hy vọng vào một cuộc sống mới sung túc. Rạng sáng ngày mồng 10, làng tổ chức phần hội với nhiều trò chơi dân gian như ù mọi, kéo co và các trò chơi dân gian khác thu hút rất đông nhân dân tham gia tạo nên ngày hội làng vui vẻ, đoàn kết.

Ông Nguyễn Xuân Bính, người cao tuổi ở làng Thổ Ngọa cho biết: Đây là một sự tình cờ, bởi vì ngày cúng tế cô hồn của làng trước đây lại trùng với ngày Giỗ tổ Hùng Vương nên càng rất có ý nghĩa. Có thể nói, lễ hội làng Thổ Ngọa là một nét văn hóa riêng mang đậm bản sắc quê hương của một vùng quê sơn thủy hữu tình bên dòng sông Gianh.

Xuân Thi (Tạp chí Văn hóa)